ONDERZOEK

Het onderstaande onderzoek van Eva Ouwehand spitst zich toe op de mensen die gediagnosticeerd zijn met een bipolaire aandoening. Op deze pagina zal te zijner tijd meer informatie komen over onderzoek naar religieuze en spirituele ervaringen in relatie tot psychische verwarring of ontwrichting.  

Religiositeit, spiritualiteit & bipolariteit

door Eva Ouwehand
Er is weinig onderzoek gedaan naar de relatie tussen religiositeit / spiritualiteit en een bipolaire aandoening.  In de GGZ komen hulpverleners religieuze / spirituele (R/S) ervaringen vaak tegen in de context van manische of psychotische ontregeling. Zij vinden het vaak lastig om ermee om te gaan. Aan de ene kant beseffen veel hulpverleners wel dat R/S ervaringen belangrijk kunnen zijn voor hun cliënten, aan de andere kant komen zij de ervaringen tegen in een context waar het eerste doel is om de symptomen van ziekte terug te dringen. Het is daarom belangrijk dat er meer kennis beschikbaar komt over de betekenis van R/S ervaringen voor mensen die een psychiatrische diagnose hebben.

In 2011 ben ik samen met een psychiater in opleiding, begonnen met het interviewen van patiënten van Altrecht over hun R/S ervaringen en de betekenis daarvan voor hen. Dit heeft uiteindelijk geleid tot een promotieproject van november 2014 – januari 2020. In het eerste, kwalitatieve deel van het onderzoek zijn 34 interviews opgenomen die ik samen met een aantal psychiaters / artsen in opleiding (Kwok Wong, Dirk Kwakkel, Charissa Zijp en Joke Meeuse-van Amerongen) en psychiater Arjan Braam, heb gehouden. De mensen die we geïnterviewd hebben, waren op dat moment stabiel.

Verschillende soorten ervaringen en interpretaties
De mensen die we geïnterviewd hebben hadden verschillende soorten R/S ervaringen gehad. Bijvoorbeeld een ervaring van ultiem geluk of vrede, een ervaring van synchroniciteit, een ervaring van eenheid met alles (met de natuur, de kosmos, de mensheid of met God), een ervaring van aanwezigheid van God of van het hebben van een missie in de wereld. Sommige mensen hadden ook visioenen gezien of stemmen gehoord. Tijdens depressies, die veel mensen met een bipolaire aandoening meemaken, was religiositeit of spiritualiteit vaak afwezig en trokken mensen de inzichten die ze hadden gehad weer in twijfel.

De zoektocht naar betekenis waarover mensen in de interviews vertelden was er vaak een van vallen en opstaan en soms ook een eenzame weg. Veel mensen hadden een dubbele waardering voor hun ervaringen: aan de ene kant waren ze deel van hun spirituele ontwikkeling, aan de andere kant konden ze ook ontsporen door de “manische drive” zoals iemand zei.

In het onderstaande filmpje vind je de samenvatting van de interviews. Hoewel het onderzoek en dit filmpje zich richten op mensen met een bipolaire stoornis, kan het ook herkenbaar zijn voor mensen zonder deze diagnose, die soortgelijke ervaringen hebben. Wanneer het filmpje niet zichtbaar is hieronder, kun je hem ook via Youtube bekijken.

Vragenlijstonderzoek
In het tweede deel van het onderzoek hebben we een vragenlijst uitgezet die door 196 patiënten van Altrecht Bipolair (een specialistische behandelafdeling voor de bipolaire stoornis) is ingevuld. Hieruit bleek dat 66% van de deelnemers ooit wel eens een R/S ervaring had gehad. Tegelijkertijd gaven deelnemers aan dat deze ervaringen vooral met manische episodes verbonden waren en veel minder voorkwamen als iemand hersteld was.

Niet alle ervaringen bleken ook in dezelfde mate blijvende invloed te hebben op iemands leven. Voor sommige ervaringen (bijvoorbeeld de ervaring van aanwezigheid van God of eenheidservaringen) gold voor de helft van de deelnemers dat deze een positieve invloed op hun leven had gehad, maar voor de ervaring een belangrijk R/S persoon te zijn gold dat maar voor 20% van wie deze ervaring had gehad. Hoe belangrijker geloof of spiritualiteit voor mensen is, hoe meer zij dergelijke ervaringen zien als deel van hun spirituele ontwikkeling en niet als iets wat uitsluitend pathologisch is. Ook houden mensen dan minder afstand van deze ervaringen.

Uit het onderzoek bleek verder dat de helft van de deelnemers het belangrijk vindt dat er aandacht voor zingeving en spiritualiteit is in de behandeling. Meer dan de helft van de mensen die R/S ervaringen hebben gehad, wil dit in de behandeling bespreken. Het is trouwens waarschijnlijk dat mensen die wel afstand houden tot dergelijke ervaringen, minder snel geneigd zijn om aan zo’n onderzoek deel te nemen.

Uit het onderzoek in zijn geheel blijkt, dat mensen met R/S ervaringen en een bipolaire aandoening, lang niet altijd plaatsen vinden waar ze de betekenis van de ervaringen op een onbevooroordeelde manier kunnen verkennen met anderen. Dit is de reden waarom ik na mijn onderzoek contact heb gezocht met plusminus om een praktisch vervolg te geven aan mijn studie waar mensen iets aan kunnen hebben. Dat heeft geleid tot het project ‘Spiritualiteit in balans’.  In het proefschrift vind je een Nederlandse samenvatting van het onderzoek achter in het boek.

Publicaties
Media: 

Wetenschappelijke publicaties:

  • Ouwehand, E. 2021. ‘Zwemmen ondergronds, zweven door de kosmos‘. Religieuze ervaringen en interpretaties van mensen met een bipolaire stoornis. Tijdschrift Geestelijke Verzorging, 24 (101), p. 20-28.
  • Ouwehand, Eva. 2020. Mania and Meaning: a Mixed Methods Study into Religious Experiences in People with Bipolar Disorder: Occurrence and Significance. Groningen: Rijksuniversiteit Groningen.
  • Ouwehand, E. 2020. Religieuze ervaringen en de bipolaire stoornis. Psyche & Geloof, 32(2), 92-101.
  • Ouwehand, Eva, Arjan W. Braam, Janwillem W. Renes,  Hanneke J. K. Muthert, Hanne J. K. Stolp, Heike A. Garritsen  and T. Hetty Zock.  (2019). Prevalence of religious and spiritual experiences and the perceived influence thereof in patients with bipolar disorder in a Dutch specialist outpatient center. Journal of Nervous and Mental Disease, 207(4), 291–299.
  • Ouwehand, Eva, Arjan W. Braam, Janwillem W. Renes,  Hanneke J. K. Muthert and T. Hetty  Zock. 2020. Holy Apparition or Hyper-Religiosity: Prevalence of Explanatory Models for Religious and Spiritual Experiences in Patients with Bipolar Disorder and Their Associations with Religiousness. Pastoral Psychol 69, 29–45.
  • Ouwehand, Eva, Hanneke J. K. Muthert, T. Hetty Zock., Hennie Boeije and Arjan W. Braam. 2018. Sweet delight and endless night: A qualitative exploration of ordinary and extraordinary religious and spiritual experiences in bipolar disorder. International Journal for Psychology of Religion, 28(1), 31–54.
  • Ouwehand, Eva., T. Hetty Zock., Hanneke J. K. Muthert, Hennie Boeije and Arjan W. Braam. 2019a “The Awful Rowing toward God”: Interpretation of religious experiences by individuals with bipolar disorder. Pastoral Psychology, 68(4), 437–462.
  • Ouwehand, E.; Zock, H.; Muthert, H. (2020). Religious or Spiritual Experiences and Bipolar Disorder: A Case Study from the Perspective of Dialogical Self Theory. Religions 11, 527.